Savaşın Seyri
1768–1774 yılları arasında süren Osmanlı-Rus Savaşı, her cephede Osmanlı'nın aleyhine gelişti. Rus kuvvetleri Tuna boylarında büyük zaferler kazandı; Eflak ve Boğdan işgal edildi; Kırım Hanlığı Rus nüfuzunun altına girdi. Çeşme'de Osmanlı donanması yakılıp yıkıldı ve Rusların yıkılması gereken son Osmanlı kalesi gibi göründüğü o dönemde III. Mustafa hayatını kaybetti. Yerine geçen I. Abdülhamid, savaşı sürdürme gücünden yoksun olduğunu görünce müzakere yolunu seçmek durumunda kaldı.
Antlaşmanın Maddeleri
Temmuz 1774'te imzalanan antlaşma, Osmanlı tarihinde emsalsiz ağır koşullar içeriyordu. Osmanlı, Kırım Hanlığı üzerindeki egemenlik haklarından feragat ederek Kırım'ın bağımsızlığını tanıdı; ancak bu "bağımsızlık" fiiliyatta Rusya'nın denetimini örtbas eden kâğıt üzerinde bir statüyü yansıtıyordu. Rusya Karadeniz ve Boğazlar'da serbest ticaret ve seyrüsefer hakkı elde etti; Azak ve Kerç Boğazı gibi stratejik noktalar Rusya'ya bırakıldı.
Kırım'ın Statüsü
Antlaşmanın en tartışmalı maddesi Kırım'ın statüsüne ilişkindi. Osmanlı padişahı, Kırım Müslümanlarının halifesi sıfatıyla dini otoritesini sürdürüyordu; ancak siyasi egemenlik el değiştirmişti. Bu muğlak statü fiiliyatta yürürlükte kalamadı; 1783'te Rusya Kırım'ı doğrudan ilhak etti ve Osmanlı'nın halife konumu tamamen anlamsız kaldı.
Rusya'nın Kazanımları
Antlaşmanın en tartışmalı ve uzun vadede en yıkıcı maddelerinden biri, Rusya'ya Osmanlı topraklarındaki Ortodoks Hristiyanlar adına itirazda bulunma ve konsolosluk açma hakkı tanımasıydı. Bu madde Rusya'ya Osmanlı iç işlerine sistematik biçimde müdahale etme zemini hazırladı; 19. yüzyıl boyunca Osmanlı üzerinde sürekli bir baskı unsuru olarak kullanıldı. Rusya aynı zamanda Osmanlı'dan büyük bir savaş tazminatı da elde etti.
Tarihsel Önemi
Küçük Kaynarca Antlaşması; Osmanlı'nın Avrupa güçler dengesiyle olan ilişkisini kökten dönüştürmesi, Rusya'nın Karadeniz'e çıkmasını kalıcı hale getirmesi ve "Şark Meselesi"nin filizlenmesine zemin hazırlaması bakımından modern tarihin en belirleyici antlaşmalarından biridir. Osmanlı devlet adamları bu antlaşmayı bir uyarı işareti olarak okuyarak daha kapsamlı reform arayışlarına yöneldiler; III. Selim döneminin Nizam-ı Cedid hareketi bu arayışın doğrudan ürünüdür.