Kimliği ve Kökeni
Ayşe Hafsa Sultan'ın kökeni tarihçiler arasında tartışmalıdır. Bazı kaynaklar onu Kırım Hanlığı ile bağlantılı bir Tatar prensesi olarak tanımlarken, başka kaynaklar Dulkadiroğulları hanedanıyla ilişkilendirir. Kesin olan şudur: Hafsa Hatun, Sultan II. Bayezid'in oğlu Şehzade Selim'in — yani ileride Yavuz Sultan Selim olacak kişinin — annesidir ve bu konumun getirdiği güçle uzun bir siyasi ömür sürdü.
Manisa'daki Şehzade Sarayı Yılları
Yavuz Sultan Selim, Trabzon valiliğinin ardından Manisa sancağına atanmıştı. Hafsa Sultan bu dönemde oğlunun yanında bulundu ve sarayın idaresini fiilen üstlendi. Şehzade Süleyman'ın — ileride Kanuni Sultan Süleyman olacak kişinin — Manisa'da doğması ve yetişmesi sürecinde büyükannenin rolü belirleyiciydi. Manisa, Hafsa Sultan ile özdeşleşen en önemli şehir oldu.
"Valide Sultan" Unvanının İlk Taşıyıcısı
Yavuz Sultan Selim 1512'de Osmanlı tahtına çıktığında annesi Hafsa Hatun, resmi olarak "Valide Sultan" unvanını aldı. Bu unvan, padişah annesinin artık Osmanlı saray hiyerarşisinde kurumsal bir konum işgal ettiğini simgeliyordu. Daha önceki dönemlerde padişah anneleri saray içinde nüfuz sahibi olmuştu; ancak Hafsa Sultan bu konumu resmîleştiren ilk isim olarak tarihe geçti. Bu geleneği güçlü biçimde sürdüren Hürrem Sultan ve Kösem Sultan gibi isimler onu izledi.
Kanuni Döneminde Nüfuzu
Yavuz Sultan Selim'in 1520'de vefatının ardından Kanuni Sultan Süleyman tahta geçti ve Ayşe Hafsa Sultan, torunuyla birlikte sarayın en güçlü figürü olmayı sürdürdü. Harem siyasetinde yönlendirici, devlet meselelerinde danışman niteliğinde kabul gördü. Hürrem Sultan ile kurduğu ilişki bazen rekabetçi bir renk kazansa da saraydaki dengeleri şekillendiren yapı içinde her ikisi de önemli yer tuttu.
Hayır Eserleri ve Mirası
Ayşe Hafsa Sultan, Manisa'da kendi adıyla anılan büyük bir külliye yaptırdı. Cami, medrese, imaret ve hamamdan oluşan bu yapı topluluğu, Manisa tarihinin en önemli miraslarından birini oluşturur. Sultan, 1534'te İstanbul'da vefat etti ve Yavuz Sultan Selim Camii'nin hazire bölümüne defnedildi. Osmanlı saray tarihi açısından önemi, yalnızca kişisel nüfuzuyla değil, valide sultanlık müessesesinin kurumsallaşmasındaki öncü rolüyle ölçülür.